मराठा समाजाला आरक्षण मिळावे, यासाठी गेल्या काही महिन्यांपासून महाराष्ट्रात मोठं आंदोलन सुरु आहे. मराठा समाजाचे नेते मनोज जरांगे पाटील यांनी मराठवाड्यातील हैदराबाद गॅझेटिअर, सातारा आणि औंध संस्थान गॅझेटची अंमलबजावणी करण्याची मागणी केली होती. या मागणीसाठी त्यांनी मुंबईतील आझाद मैदानावर आमरण उपोषण केलं आणि त्यानंतर राज्य सरकारने महत्त्वाचा निर्णय घेतला. सरकारने हैदराबाद गॅझेटिअरची अंमलबजावणी मान्य केली असून, आता ज्यांच्या पूर्वजांची नोंद हैदराबाद गॅझेटमध्ये आहे त्यांना कुणबी प्रमाणपत्र मिळण्याचा मार्ग खुला झाला आहे.
हा निर्णय मराठा समाजासाठी ऐतिहासिक ठरत असून, आता कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी ठोस कार्यपद्धती निश्चित करण्यात आली आहे.
कार्यपद्धती कशी असेल?
- गाव पातळीवरील समिती
गाव पातळीवर विशेष समिती गठित करण्यात येणार असून त्यात खालील सदस्यांचा समावेश असेल:
ग्राम महसूल अधिकारी
ग्रामपंचायत अधिकारी
सहाय्यक कृषी अधिकारी
- अर्ज सादर करणे
अर्जदाराने तालुकास्तरीय समितीकडे अर्ज सादर करणे आवश्यक आहे. हा अर्ज कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा प्रमाणपत्रासाठी असेल.
- आवश्यक कागदपत्रे
(अ) अर्जदार हा मराठा समाजातील भूमीधारक, भूमिहीन, शेतमजूर किंवा बटईने शेती करणारा असल्याचा पुरावा.
(आ) वरील पुरावा नसेल तर अर्जदाराने 13 ऑक्टोबर 1967 पूर्वी पूर्वज स्थानिक क्षेत्रात राहत होते, याबाबत प्रतिज्ञापत्र सादर करावे.
(इ) गावातील किंवा कुळातील नातेसंबंधीत व्यक्तींकडे आधीच कुणबी प्रमाणपत्र असल्यास त्याचा संदर्भ देऊन प्रतिज्ञापत्र.
(ई) अर्जदाराकडे असलेले इतर पुरावे.
- चौकशी प्रक्रिया
तालुकास्तरीय समिती अर्जाची प्राथमिक छाननी करून तो गाव समितीकडे चौकशीसाठी पाठवेल.
गाव समिती अर्जदाराच्या चौकशीदरम्यान गावातील ज्येष्ठ नागरिक, पोलीस पाटील यांच्या समक्ष माहिती घेईल आणि अहवाल तयार करेल.
- अंतिम निर्णय
गाव समितीचा अहवाल तालुकास्तरीय समितीकडे दिला जाईल. तालुकास्तरीय समिती त्यावर विचार करून शिफारस करेल आणि सक्षम प्राधिकारीकडे अहवाल पाठवेल. त्यानंतर प्राधिकारी अर्जावर अंतिम निर्णय घेऊन कुणबी प्रमाणपत्र जारी करतील.
शासन निर्णय
सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाच्या 2 सप्टेंबर 2025 च्या शासन निर्णयानुसार गाव व तालुका समित्या गठित केल्या आहेत. तसेच 25 जानेवारी 2024 च्या शासन निर्णयानुसार अर्जदाराच्या कागदपत्रांची छाननी करून अंतिम कार्यवाही केली जाईल.
निष्कर्ष
हैदराबाद गॅझेटिअरची अंमलबजावणी ही मराठा समाजासाठी आरक्षणाचा मार्ग मोकळा करणारी ऐतिहासिक घटना ठरत आहे. या प्रक्रियेतून पात्र अर्जदारांना कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा प्रमाणपत्र मिळून पुढे शैक्षणिक व नोकरीच्या क्षेत्रात आरक्षणाचा लाभ घेता येईल.