सप्तशृंगी

महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी वणी येथील सप्तशृंगी देवीचे स्थान अर्धे शक्तिपीठ म्हणून प्रसिध्द आहे. नाशिकपासून अवघ्या ५५ किमी अंतरावर असलेले हे देवीस्थान महाराष्ट्रातील कोट्यवधी भाविकांचे जागृत दैवत आहे.

सप्तशृंग गडाच्या पायथ्याशी नांदूरी हे गाव वसलेले आहे. गडावर पोहोचण्यासाठी सुमारे ११ किमी लांबीचा घाटमार्ग पार करावा लागतो. या गडावर सात शिखरे असल्यामुळे देवीला ‘सप्तशृंगी’ हे नाव प्राप्त झाले आहे. पूर्व दिशेला मार्कंडेय ऋषींचा डोंगर असून गडावर अनेक औषधी वनस्पती व पवित्र कुंडांची परंपरा आढळते. गडावर शिवालय तीर्थ, शीतला तीर्थ, कोटी तीर्थ अशा एकूण १०८ पवित्र कुंडांचा उल्लेख आढळतो.

शीतकड्याची आख्यायिका

गडाच्या परिसरात सुमारे १५०० फूट खोल असलेली दरी “शीतकडा” म्हणून प्रसिद्ध आहे. एक सवाष्णीने पुत्रप्राप्तीसाठी नवस करताना, “देवी प्रसन्न झाली तर मी बैलगाडीत बसून या दरीत उडी मारीन” अशी प्रतिज्ञा केली होती. तिचा नवस पूर्ण झाल्यावर तिने पुत्रासह बैलगाडीतून शीतकड्यात उडी घेतली, अशी कथा सांगितली जाते. आजही त्या बैलगाडीच्या चाकांच्या खुणा कड्यावर दिसतात, असे मानले जाते. हा शीतकडा समुद्रसपाटीपासून तब्बल ४६३८ फूट उंचीवर आहे.

देवीची भव्य मूर्ती

सप्तशृंगी मातेची मूर्ती ९ फूट उंच असून काळ्या पाषाणातून स्वयंभू स्वरूपात प्रकट झालेली आहे. या मूर्तीला १८ हात असून प्रत्येक हातात शस्त्रे व आयुधे आहेत. संपूर्ण मूर्ती शेंदूराने लेपलेली आहे. देवीचे कर्णफुले, नथ, मंगळसूत्र, कमरपट्टा, तोडे इत्यादी दागिने भाविकांच्या नजरा खिळवून ठेवतात.

दर नवरात्रात आणि पौर्णिमेला येथे लाखो भाविक गर्दी करतात. चैत्र पौर्णिमेला होणाऱ्या मोठ्या यात्रेत एक लाखाहून अधिक भाविक उपस्थित असतात. देवीचा गाभारा नारळ, ओटीचे खण, साड्या आणि भक्तिभावाच्या भेटींनी भरून जातो.

ध्वजाचे अनोखे महात्म्य

प्रत्येक वर्षी चतुर्दशीच्या मध्यरात्री १२ वाजता देवीच्या मंदिरावर ध्वज फडकविला जातो. विशेष म्हणजे हा ध्वज नेहमी उत्तरेकडेच फडकतो. ध्वज नेण्याचे व फडकविण्याचे कार्य परंपरेने कळवण तालुक्यातील गवळी घराण्याकडे आहे. या प्रक्रियेत अनेक रहस्यमय गोष्टी आजही सांगितल्या जातात.

गडावरील सोयी-सुविधा व कायापालट

गेल्या काही वर्षांत सप्तशृंगी गडावर मोठा कायापालट झाला आहे. चढाईसाठी बांधलेल्या पायऱ्यांवर छप्पर, सुरक्षिततेसाठी कठडे, तसेच चढाईदरम्यान विश्रांतीची सोय करण्यात आली आहे. धर्मशाळा, सात्विक जेवण, एमटीडीसीची विश्रामगृहे, पूजा साहित्य व धार्मिक विधींसाठी गुरुजी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे गडावर आज लहानसे नगर उभे राहत असल्याचे चित्र दिसते.

देवीचे स्वरूप व महत्त्व

साडेतीन शक्तिपीठांतील हे अर्धे पीठ विशेष मानले जाते. देवी ही महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या तिन्ही रूपांची ओंकारस्वरूप अधिष्ठात्री मानली जाते. महिषासुर, शुंभ-निशुंभ या राक्षसांचा वध करून देवीने येथे वास्तव्य केले, अशी परंपरा आहे. त्यामुळे देवीला महिषासुरमर्दिनी म्हणूनही ओळखले जाते.

गडावरील पवित्र स्थळे

मंदिर परिसर दाट जंगलाने व्यापलेला असून सूर्यकुंड, जलगुंफा, शिवतीर्थ, तांबुलतीर्थ, मार्कंडेय ऋषींचा मठ आणि शीतकडा अशी अनेक धार्मिक स्थळे येथे आहेत. संत निवृत्तिनाथ, संत ज्ञानेश्वर यांसारख्या संतांचा या पीठाशी जवळचा संबंध होता, असेही सांगितले जाते.

उत्सवांची परंपरा

गडावर गुढीपाडवा, चैत्रोत्सव, गोकुळ अष्टमी, नवरात्रोत्सव, कोजागिरी पौर्णिमा, लक्ष्मीपूजन, हरिहर भेट यांसारखे उत्सव भाविकांच्या उपस्थितीत मोठ्या श्रद्धेने पार पडतात. नवरात्र काळात तर सप्तश्रृंग गडाची शोभा अवर्णनीय असते.

👉 सप्तशृंगी देवी हे ठिकाण केवळ धार्मिक नाही तर अध्यात्मिक ऊर्जेचे केंद्र मानले जाते. श्रद्धा, भक्ती आणि अद्भुत निसर्ग सौंदर्य यांच्या संगमामुळेच हे स्थळ महाराष्ट्रातील सर्वात पवित्र अर्धे शक्तिपीठ म्हणून भाविकांच्या हृदयात कायमचे स्थान मिळवून आहे.